Sendika Nasıl Kurulur? İşçi ve İşveren Sendikası Kuruluş Rehberi

Sendika kurmak için en az yedi işçinin veya en az yedi işverenin, belirli bir işkolunda faaliyet göstermek üzere bir araya gelmesi gerekir. Sendikalar önceden izin alınmadan kurulur ve kuruluş merkezinin bulunduğu ilin valiliğine dilekçe ekinde sendika tüzüğünün verilmesiyle tüzel kişilik kazanır. Bununla birlikte işçi sendikası ile işveren sendikası kuruluşunda kurucuların hukuki niteliği, temsil belgeleri, üyelik yapısı ve tüzük hükümleri aynı değildir. Bu rehberde sendika nasıl kurulur sorusu; işçi sendikası nasıl kurulur ve işveren sendikası nasıl kurulur başlıklarıyla birlikte, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu esas alınarak açıklanmaktadır.

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’na göre sendika; işçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerindeki ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla, en az yedi işçinin veya en az yedi işverenin bir araya gelerek bir işkolunda faaliyet göstermek üzere oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip kuruluştur.

Bu tanımın üç temel sonucu vardır. Birincisi, işçi sendikası ile işveren sendikası birbirinden ayrı kuruluş türleridir. İkincisi, sendika belirli bir meslek adı etrafında değil, kanunda ve İşkolları Yönetmeliği’nde düzenlenen bir işkolunda faaliyet göstermek üzere kurulur. Üçüncüsü, bir sendikanın kurulması için en az yedi kurucu bulunması gerekir.

Sendika kurma serbestisi esastır. Kurucuların sendika kurmadan önce bir kamu kurumundan izin veya uygunluk belgesi alması gerekmez. Ancak kuruluş belgelerinin, kuruculuk şartlarının, seçilen işkolunun ve tüzüğün 6356 sayılı Kanun’a uygun olması gerekir.

Sendika kurma şartları yalnızca yedi kişinin bir araya gelmesinden ibaret değildir. Kurucuların hukuki niteliği, fiil ehliyeti, çalışma durumu, mahkûmiyet engelleri, sendika türü, faaliyet gösterilecek işkolu ve tüzük hükümleri birlikte değerlendirilir.

İşçi sendikası, en az yedi işçinin ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla belirli bir işkolunda faaliyet göstermek üzere bir araya gelmesiyle kurulur. Kurucuların 6356 sayılı Kanun bakımından işçi niteliğini ve Kanun’un 6’ncı maddesindeki kuruculuk şartlarını taşıması gerekir.

Kanun’un uygulanmasında işçi kavramı, kural olarak 4857 sayılı İş Kanunu’ndaki tanıma dayanır. Bunun yanında iş sözleşmesi dışında ücret karşılığında iş görmeyi taşıma, eser, vekâlet, yayın, komisyon veya adi şirket sözleşmesine göre bağımsız mesleki faaliyet olarak yürüten gerçek kişiler de 6356 sayılı Kanun’un ikinci ila altıncı bölümleri bakımından işçi sayılır. Kurucu grubun bu kapsama girip girmediği, çalışma biçimi ve sözleşme ilişkileri üzerinden ayrıca değerlendirilmelidir.

İşçi sendikasının tüzüğünde faaliyet gösterilecek işkolu açıkça belirtilir. Kurucuların çalıştıkları işyerlerinin işkolu kayıtları ile tüzükte seçilen işkolu arasında uyumsuzluk bulunması, kuruluş sonrasında üyelik ve yetki süreçlerinde ciddi sorunlara yol açabilir. Bu nedenle yalnızca meslek unvanına bakılarak işkolu seçilmemelidir.

Sendikalar, 6356 sayılı Kanun’da düzenlenen yirmi işkolundan birinde kurulabilir ve kuruldukları işkolunda faaliyet gösterir. Türkiye’de sendikaların meslek esasına göre kurulması mümkün değildir. Örneğin belirli bir meslek grubunu örgütlemek amacıyla yola çıkılsa bile tüzükteki faaliyet alanı, meslek adına göre değil ilgili işkoluna göre kurulmalıdır.

İşyerinin hangi işkoluna girdiği değerlendirilirken SGK işyeri tescil bilgileri, vergi levhası, ticaret sicili kayıtları, meslek kuruluşlarındaki bilgiler ve İşkolları Yönetmeliği’ndeki faaliyet sınıfları dikkate alınır. Bir işyerinde yürütülen asıl işe yardımcı işler de asıl işin girdiği işkolundan sayılır.

İşkolu konusunda uyuşmazlık bulunması hâlinde Bakanlıkça işkolu tespiti yapılır ve tespit kararı Resmî Gazete’de yayımlanır. Tespit kararına karşı, kararın yayımından itibaren on beş gün içinde dava açılabilir. Bu nedenle kuruluş öncesinde yapılan işkolu değerlendirmesi, ilerideki üyelik ve toplu iş sözleşmesi yetkisi bakımından önem taşır.

6356 sayılı Kanun’un 7’nci maddesine göre kuruluş dilekçesine sendika tüzüğü ile kurucuların kurucu olabilme şartlarını taşıdıklarını belirten yazılı beyanları eklenir. İşveren sendikasında tüzel kişi kurucu bulunması hâlinde, kuruculuk iradesini ve temsil yetkisini gösteren belgelerin de tüzel kişinin hukuki yapısına uygun şekilde hazırlanması gerekir.

Tüzel kişiliğin kazanılması sendika kuruluş sürecinin tamamlandığı anlamına gelmez. Geçici yönetim döneminin yürütülmesi, ilk genel kurulun hazırlanması, zorunlu organların oluşturulması, mali ve idari kayıt düzeninin kurulması, üyelik işlemlerinin başlatılması ve Bakanlık sistemlerindeki yetkilendirmelerin tamamlanması gerekir.

Hayır. Bir sendikanın tüzel kişilik kazanması ile toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkili olması farklı hukuki aşamalardır. Kuruluş, valiliğe tüzüğün verilmesiyle gerçekleşir. Toplu iş sözleşmesi yetkisi ise özellikle işçi sendikaları bakımından Kanun’daki işkolu ve işyeri veya işletme çoğunluğu şartlarının sağlanmasına ve Bakanlık nezdindeki yetki tespiti sürecine bağlıdır.

Bu nedenle kuruluş planı hazırlanırken yalnızca tüzük ve valilik başvurusu değil, hedeflenen üye kitlesi, işkolu kapsamı, işyerleri, üyelik kayıtları ve ileride yürütülebilecek toplu iş sözleşmesi süreçleri de stratejik olarak değerlendirilmelidir.

Sendika kuruluşunda işkolu, kurucu yapısı, tüzük, temsil belgeleri, valilik başvurusu ve ilk genel kurul birbirinden bağımsız işlemler değildir. Bir alandaki eksiklik veya çelişki, kuruluş sonrasındaki üyelik, organ seçimi, mali düzen ve toplu iş sözleşmesi süreçlerini etkileyebilir.

Lilyum Danışmanlık olarak işçi ve işveren sendikalarının kuruluş hazırlığında; sendika türünün ve işkolunun değerlendirilmesi, kurucuların hukuki yapısının incelenmesi, tüzük hükümlerinin oluşturulması, kuruluş dosyasının hazırlanması, ilk genel kurul planlaması ve kuruluş sonrası idari ve mali düzenin kurulması başlıklarında danışmanlık desteği sunuyoruz.