Yayınlanma tarihi: · Son güncellenme tarihi:
İktisadi işletme; dernek veya vakfa ait ya da bağlı olarak devamlı biçimde yürütülen ticari, sınai veya zirai faaliyetlerin vergilendirildiği işletme yapısıdır. İktisadi işletme nasıl kurulur sorusu yalnızca bir kuruluş kararıyla cevaplanamaz. Ana kuruluşun tüzüğü veya vakıf senedi, yetkili organ kararı, ticaret sicili, vergi mükellefiyeti, muhasebe düzeni, işyeri ruhsatı ve faaliyet izinleri birlikte değerlendirilmelidir.
İktisadi işletme kuruluşunda temel çerçeve
Dernek veya vakıf, bedel karşılığında ve devamlılık taşıyan bir ticari, sınai ya da zirai faaliyete başlayacaksa iktisadi işletme oluşabilir. Kuruluşta aşağıdaki konular birlikte ele alınır:
- Faaliyetin iktisadi işletme ve ticari işletme niteliğinin ayrı ayrı değerlendirilmesi,
- Tüzük veya vakıf senedi ile organ yetkilerinin kontrol edilmesi,
- Yetkili organ tarafından ayrıntılı kuruluş kararı alınması,
- Gerekiyorsa MERSİS ve ticaret sicili tescilinin tamamlanması,
- İktisadi işletme adına vergi mükellefiyetinin tesis edilmesi,
- Muhasebe, defter, fatura, KDV ve e-belge düzeninin kurulması,
- İşyeri ruhsatı ile faaliyete özgü izin ve kayıtların alınması.
İktisadi işletme nedir?
Dernek veya vakfa ait ya da bağlı olup faaliyetleri devamlı bulunan ve sermaye şirketi veya kooperatif dışında kalan ticari, sınai ve zirai işletmeler, Kurumlar Vergisi Kanunu bakımından iktisadi işletme sayılır. İktisadi işletmenin bağlı olduğu dernek veya vakıftan ayrı bir kurumlar vergisi mükellefiyeti bulunur.
İktisadi işletme, limited veya anonim şirket gibi ortakları ve payları bulunan bağımsız bir şirket türü değildir. İşletmenin gelirleri bağlı olduğu dernek veya vakfın amaçlarını destekleyebilir; ancak ticari faaliyetin gelir ve giderleri ana kuruluşun bağış, aidat ve diğer sivil toplum faaliyetlerinden ayrı muhasebeleştirilir.
Kazanç amacı güdülmemesi, satışların maliyetine yapılması, faaliyet sonunda kâr doğmaması veya elde edilen kazancın dernek ya da vakfın amacına harcanması iktisadi işletme niteliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
İktisadi işletme ne zaman oluşur?
İktisadi işletmenin oluşup oluşmadığı yalnız kuruluş kararının adına göre değil, fiilen yürütülen faaliyete göre belirlenir. Bir organizasyon içinde devamlı olarak ve bedel karşılığında mal satılması, ürün üretilmesi veya hizmet sunulması iktisadi işletme oluşmasına neden olabilir.
İktisadi işletme değerlendirmesinde incelenen unsurlar
- Faaliyetin dernek veya vakfa ait ya da idari bakımdan bağlı olması,
- Mal teslimi veya hizmet sunumu karşılığında bir bedel alınması,
- Faaliyetin ticari, sınai veya zirai nitelik taşıması,
- İşlemlerin devamlılık göstermesi veya ticari bir organizasyon içinde yürütülmesi,
- İşyeri, personel, sermaye, stok, internet mağazası veya benzeri bir organizasyon bulunması,
- Faaliyetin sermaye şirketi veya kooperatif bünyesinde yürütülmemesi.
Aynı hesap döneminde yapılan tek bir işlem kural olarak devamlılık unsurunu tek başına göstermeyebilir. Bununla birlikte faaliyet için önceden ticari bir organizasyon kurulmuşsa, seyrek yapılan veya henüz tek işlemle sınırlı kalan faaliyet de iktisadi işletme oluşturabilir.
İktisadi işletme ile ticari işletme arasındaki fark nedir?
İktisadi işletme, öncelikle kurumlar vergisi mevzuatında kullanılan bir kavramdır. Ticari işletme ise Türk Ticaret Kanunu kapsamında değerlendirilir. Bu iki kavram çoğu olayda kesişmekle birlikte tamamen aynı değildir.
| Değerlendirme | İktisadi işletme | Ticari işletme |
|---|---|---|
| Temel mevzuat | Kurumlar Vergisi Kanunu | Türk Ticaret Kanunu |
| Temel ölçüt | Bağlılık, devamlılık ve ticari, sınai veya zirai faaliyet | Esnaf işletmesi sınırını aşan, devamlı ve bağımsız faaliyet |
| Başlıca sonuç | Kurumlar vergisi mükellefiyeti ve vergisel yükümlülükler | Tacir sıfatı, ticaret sicili ve ticaret unvanı yükümlülükleri |
| Tescil | Vergi mükellefiyeti fiilî şartların oluşmasıyla doğabilir | MERSİS ve ticaret sicili tescili gündeme gelir |
Bu nedenle “vergi dairesinde mükellefiyet açıldıysa ticaret siciline gerek yoktur” veya “ticaret siciline tescil yapılmadıysa iktisadi işletme oluşmaz” şeklindeki iki yaklaşım da eksiktir. Vergi ve ticaret hukuku değerlendirmeleri ayrı ayrı yapılmalıdır.
Kuruluş öncesinde neler kontrol edilmelidir?
Ana kuruluşun iç düzenlemeleri
Dernek tüzüğü veya vakıf senedindeki amaç, faaliyet alanı, gelir kaynakları, organların görevleri, temsil yetkisi ve malvarlığı hükümleri incelenmelidir. Planlanan işletme faaliyeti ana kuruluşun amacıyla ve yetkili organ yapısıyla uyumlu olmalıdır.
Her durumda yönetim kurulunun kendiliğinden yetkili olduğu varsayılmamalıdır. Kuruluş kararı; tüzükte, vakıf senedinde veya ilgili mevzuatta yetkili kılınan organ tarafından alınmalıdır. Gerektiğinde kuruluş öncesinde tüzük veya vakıf senedi değişikliği yapılır.
Faaliyet konusu ve iş modeli
Satılacak mal veya sunulacak hizmet, fiyatlandırma biçimi, hedef müşteri grubu, satış kanalları, işyeri, personel ihtiyacı, ödeme yöntemleri ve gelirlerin ana kuruluşa aktarılma biçimi önceden belirlenmelidir.
İzin ve ruhsatlar
Vergi ve ticaret sicili işlemlerinin tamamlanması, faaliyet izni yerine geçmez. Gıda, eğitim, sağlık, konaklama, yayıncılık, üretim, e-ticaret veya umuma açık işyeri gibi alanlarda ayrıca ruhsat, kayıt, onay veya mesleki izin gerekebilir.
İktisadi işletme nasıl kurulur?
İktisadi işletme kuruluş süreci, ana kuruluşun yapısına ve faaliyetin niteliğine göre değişmekle birlikte aşağıdaki temel aşamalardan oluşur.
-
Tüzük veya vakıf senedi kontrol edilir
Amaç, faaliyet, gelir kaynakları, organ yetkileri ve temsil hükümleri incelenir. Planlanan işletmenin ana kuruluşla bağlantısı ve faaliyetin hangi organ kararıyla başlatılacağı belirlenir.
-
Yetkili organ kuruluş kararı alır
Kararda işletmenin adı, adresi, faaliyet konusu, kuruluş amacı, bağlı olduğu dernek veya vakıf, varsa tahsis edilen kaynak, yönetici ve temsilciler ile temsil ve imza şekli açıkça gösterilir.
-
Ticari işletme niteliği değerlendirilir
Faaliyet Türk Ticaret Kanunu anlamında ticari işletme oluşturuyorsa MERSİS başvurusu hazırlanır ve ticaret sicili tescili tamamlanır. Tescil edilecek ticaret unvanı, merkez, faaliyet konusu, temsilciler ve varsa tahsis edilen sermaye belirlenir.
-
Vergi mükellefiyeti tesis edilir
İktisadi işletme adına kurumlar vergisi ve faaliyete göre KDV, gelir stopajı ile diğer gerekli mükellefiyetler açılır. İşe başlama tarihi, işyeri, faaliyet kodu ve mükellefiyet kapsamı fiilî duruma uygun bildirilir.
-
Muhasebe ve belge düzeni kurulur
İktisadi işletmenin hesapları dernek veya vakfın kendi hesaplarından ayrılır. Defter, fatura, e-Arşiv Fatura, e-Fatura, e-Defter, ödeme kaydedici cihaz ve diğer belge yükümlülükleri güncel mevzuata göre belirlenir.
-
Ruhsat, SGK ve faaliyet izinleri tamamlanır
Fiziksel işyeri varsa işyeri açma ve çalışma ruhsatı alınır. Çalışan istihdam edilecekse SGK işyeri tescili yapılır. Faaliyet alanının gerektirdiği özel kayıt, izin ve onaylar faaliyete başlamadan önce tamamlanır.
-
Ana kuruluşa özgü bildirimler yapılır
Vakıflarda, Vakıflar Yönetmeliği kapsamındaki Ek-6 İktisadi İşletme veya Şirket Açma/Kapatma Bildirimi süresi içinde ilgili Vakıflar Bölge Müdürlüğüne gönderilir. Derneklerde ise DERBİS, yıllık beyanname ve ilgili bildirim alanları güncel uygulamaya göre kontrol edilir.
İktisadi işletme kurmak için gerekli belgeler nelerdir?
Kesin belge listesi ana kuruluşun türüne, ticaret sicili tescilinin kapsamına ve faaliyet konusuna göre değişir. Ticaret Sicili Yönetmeliği uyarınca genel olarak aşağıdaki belgeler hazırlanır:
| Belge | Dernek iktisadi işletmesi | Vakıf iktisadi işletmesi |
|---|---|---|
| Ana kuruluş belgesi | Dernek tüzüğü | Vakıf senedi |
| Faaliyetin devamını gösteren belge | Derneğin faaliyette olduğunu gösteren resmî belge | Vakıf tüzel kişiliğinin devam ettiğini gösteren resmî belge |
| Kuruluş kararı | İşletmenin açılması ve tesciline ilişkin yetkili organ kararının noter onaylı örneği | İşletmenin açılması ve tesciline ilişkin yetkili organ kararının noter onaylı örneği |
| Temsil belgeleri | Temsilcilerin bilgileri ve ticaret unvanı altında imza beyannameleri | Temsilcilerin bilgileri ve ticaret unvanı altında imza beyannameleri |
| Yönetici seçimine ilişkin karar | Başvuruda yer almıyorsa dernek yöneticilerinin seçimine ilişkin karar | Başvuruda yer almıyorsa vakıf yöneticilerinin seçimine ilişkin karar |
| İzin veya onay | Faaliyet izne bağlıysa ilgili kurum belgesi | Faaliyet izne bağlıysa ilgili kurum belgesi |
Bunlara MERSİS başvurusu, vergi mükellefiyeti belgeleri, işyeri kira sözleşmesi veya tapu bilgileri, faaliyet kodu, ruhsat belgeleri ve sicil müdürlüğünün güncel uygulamasına göre istenen diğer belgeler eklenebilir.
Dernek ve vakıf iktisadi işletmesi arasında hangi farklar vardır?
Her iki işletme türü de kurumlar vergisi bakımından benzer esaslara tabidir. Bununla birlikte kuruluş kararının dayanağı ve ana kuruluşa yapılacak bildirimler farklılaşır.
| Konu | Dernek | Vakıf |
|---|---|---|
| İç düzenleme | Dernek tüzüğü | Vakıf senedi |
| Karar organı | Tüzük ve mevzuata göre yetkili genel kurul veya yönetim kurulu | Vakıf senedine göre yetkili yönetim organı |
| Kurumsal bildirim | DERBİS ve dernek beyannamesi kapsamındaki güncel alanlar kontrol edilir | Ek-6 bildirimi ilgili Vakıflar Bölge Müdürlüğüne gönderilir |
| Vergilendirme | İktisadi işletme adına kurumlar vergisi mükellefiyeti | İktisadi işletme adına kurumlar vergisi mükellefiyeti |
Derneğin kamu yararına çalışan dernek statüsünde veya vakfın vergi muafiyeti tanınmış vakıf statüsünde olması, bunlara bağlı iktisadi işletmelerin kendiliğinden vergiden muaf olduğu anlamına gelmez. İktisadi işletmenin vergi durumu kendi faaliyetleri ve uygulanabilecek özel istisnalar üzerinden incelenir.
İktisadi işletmenin vergi ve muhasebe yükümlülükleri nelerdir?
İktisadi işletme, ticari faaliyete başlamadan önce muhasebe ve belge düzenini kurmalıdır. Dernek veya vakfın kendi kayıtları ile işletmenin kayıtlarının birbirine karıştırılması; faaliyet sonucunun, vergi matrahının ve ana kuruluşa yapılan aktarımların izlenmesini güçleştirir.
Başlıca mali yükümlülükler
- Kurumlar vergisi mükellefiyetinin tesis edilmesi,
- Mal teslimi ve hizmetlere göre KDV yükümlülüğünün belirlenmesi,
- Ücret, kira, serbest meslek ve diğer ödemelerde vergi kesintilerinin incelenmesi,
- Bilanço esasına göre muhasebe kayıtlarının ve mali tabloların hazırlanması,
- Fatura ve diğer Vergi Usul Kanunu belgelerinin düzenlenmesi,
- E-Fatura, e-Arşiv Fatura, e-Defter ve diğer e-belge yükümlülüklerinin kontrol edilmesi,
- Faaliyete göre yeni nesil ödeme kaydedici cihaz kullanılması,
- Çalışan bulunması hâlinde bordro, SGK ve işveren yükümlülüklerinin yerine getirilmesi,
- İşletme ile ana kuruluş arasındaki para ve mal hareketlerinin belgelendirilmesi.
İktisadi işletmenin elde ettiği kazancın bağlı olduğu dernek veya vakfa aktarılması, işletmenin kazancının vergilendirilmesini ortadan kaldırmaz. Aktarımın niteliği, kayıt biçimi ve varsa vergi kesintisi sonuçları ayrıca değerlendirilmelidir.
İktisadi işletme kuruluşunda sık yapılan hatalar
Yalnız vergi dairesi açılışını yeterli görmek
Faaliyet ticari işletme oluşturuyorsa ticaret sicili tescili; fiziksel işyeri veya özel faaliyet bulunuyorsa ruhsat ve izinler ayrıca tamamlanmalıdır.
Yetkili organı kontrol etmeden karar almak
Kuruluş kararını hangi organın alacağı tüzük, vakıf senedi ve ilgili mevzuat üzerinden belirlenmelidir. Yetkisiz organ kararı tescil ve temsil sorunlarına yol açabilir.
Karşılıklı ödemeleri bağış olarak kaydetmek
Bir mal veya hizmet karşılığında alınan ödeme, kullanılan isme değil işlemin gerçek niteliğine göre değerlendirilir. Bedelli faaliyetlerin bağış kayıtları içinde izlenmesi vergi ve belge düzeni riski doğurur.
Dernek veya vakıf hesaplarıyla işletme hesaplarını karıştırmak
Ana kuruluş ile iktisadi işletmenin banka, kasa, gelir, gider, stok, alacak ve borç hareketleri ayrı ve izlenebilir bir muhasebe düzeninde tutulmalıdır.
Kâr amacı bulunmadığı için vergi doğmayacağını düşünmek
Maliyetine satış yapılması, kâr edilmemesi veya kazancın sivil toplum amacına harcanması iktisadi işletme niteliğini tek başına değiştirmez.
Lilyum Danışmanlık iktisadi işletme kuruluşunda nasıl destek olur?
İktisadi işletme kuruluşunda yalnız vergi açılışını değil, sürecin birbirine bağlı bütün parçalarını ele alıyoruz. Ana kuruluşun tüzük veya vakıf senedi hükümlerini, yetkili organ kararını, faaliyet modelini, ticaret sicili gerekliliğini, vergi mükellefiyetini, muhasebe düzenini ve faaliyet izinlerini birlikte değerlendiriyoruz.
Kuruluş sonrasında ise ana kuruluş ile iktisadi işletmenin kayıtlarının ayrılması, belge düzeninin kurulması, beyannamelerin hazırlanması, e-belge yükümlülüklerinin izlenmesi ve mali raporların kuruluş organlarına düzenli biçimde sunulması konularında çalışma yürütüyoruz.
İktisadi işletme hakkında sık sorulan sorular
İktisadi işletme ayrı bir tüzel kişilik midir?
İktisadi işletme, limited veya anonim şirket gibi bağlı olduğu dernek ya da vakıftan tamamen bağımsız bir şirket türü değildir. Bununla birlikte kurumlar vergisi bakımından işletme adına ayrı mükellefiyet tesis edilir ve işletmenin mali kayıtları ana kuruluştan ayrı tutulur.
İktisadi işletme kurmak için genel kurul kararı zorunlu mudur?
Her kuruluşta genel kurul kararı alınması gerektiği söylenemez. Kararı hangi organın alacağı dernek tüzüğü, vakıf senedi ve ilgili mevzuata göre belirlenir. Yetki yönetim kuruluna verilmişse karar bu organ tarafından alınabilir; yetki bulunmuyor veya konu genel kurula bırakılıyorsa genel kurul kararı gerekir.
İktisadi işletme için asgari sermaye gerekir mi?
Dernek veya vakfa ait iktisadi işletmeler için anonim veya limited şirketlerdeki gibi genel bir asgari sermaye tutarı belirlenmemiştir. Ancak faaliyetin gerektirdiği kaynak ile varsa işletmeye tahsis edilen sermaye kuruluş kararında ve ticaret sicili kayıtlarında gösterilir. Bazı özel statü ve faaliyetlerde farklı hükümler uygulanabilir.
Her iktisadi işletme ticaret siciline tescil edilir mi?
Vergi mevzuatındaki iktisadi işletme ile Türk Ticaret Kanunu’ndaki ticari işletme kavramları ayrı değerlendirilir. Faaliyet ticari işletme niteliği taşıyorsa MERSİS ve ticaret sicili tescili gerekir. Ticaret siciline kayıt yapılmamış olması, vergisel şartları fiilen oluşan bir faaliyette kurumlar vergisi mükellefiyetini ortadan kaldırmaz.
Kâr amacı bulunmayan faaliyet iktisadi işletme oluşturur mu?
Evet. Faaliyetin kazanç amacı taşımaması, maliyetine yürütülmesi, zarar etmesi veya elde edilen gelirin dernek ya da vakfın amacına harcanması iktisadi işletme oluşmasını tek başına engellemez. Bedel karşılığı, devamlı ve organize faaliyet bulunup bulunmadığına bakılır.
Bir defalık satış iktisadi işletme oluşturur mu?
Aynı hesap dönemindeki tek bir işlem kural olarak devamlılık unsurunu tek başına göstermeyebilir. Ancak faaliyet için işyeri, personel, sermaye, stok veya satış sistemi gibi ticari bir organizasyon kurulmuşsa tek işlem yapılmış olması iktisadi işletme oluşmasını engellemeyebilir.
Dernek ürün satarak bağış toplayabilir mi?
Bir malın verilmesi veya hizmetin sunulması karşılığında ödeme alınıyorsa işlem yalnız “bağış” olarak adlandırıldığı için bağış niteliği kazanmaz. Ödeme ile mal veya hizmet arasında karşılıklılık bulunuyorsa ticari faaliyet, belge düzeni ve iktisadi işletme yönünden değerlendirme yapılmalıdır.
İktisadi işletme fatura düzenlemek zorunda mıdır?
İktisadi işletme, mal teslimi ve hizmetleri için Vergi Usul Kanunu kapsamındaki belge düzenine uymalıdır. İşlemin niteliğine ve e-belge kapsamına göre fatura, e-Fatura, e-Arşiv Fatura, perakende satış fişi veya başka bir belge düzenlenir.
İktisadi işletmenin muhasebesi dernek veya vakıfla birlikte tutulabilir mi?
İktisadi işletmenin ticari kayıtları ile dernek veya vakfın kendi kayıtları ayrı izlenmelidir. Ana kuruluş ile işletme arasındaki para, mal, gider, borç ve alacak hareketleri de uygun belgeler ve ayrı hesaplar üzerinden kaydedilmelidir.
İktisadi işletme kurumlar vergisi ve KDV mükellefi olur mu?
Dernek veya vakfa ait iktisadi işletme kurumlar vergisi mükellefidir. Mal teslimi ve hizmetleri kural olarak KDV yönünden de değerlendirilir. Ancak faaliyete özgü istisna, oran veya özel uygulamalar ayrıca incelenmelidir.
Kamu yararına çalışan derneğin iktisadi işletmesi vergiden muaf mıdır?
Hayır. Derneğin kamu yararına çalışan dernek statüsünde olması, bağlı iktisadi işletmeye kendiliğinden kurumlar vergisi muafiyeti sağlamaz. Aynı durum vergi muafiyeti tanınmış vakıflara bağlı iktisadi işletmeler bakımından da geçerlidir.
Vakıf iktisadi işletmesi kurulduğunda hangi bildirim yapılır?
Vakıflar Yönetmeliği kapsamındaki Ek-6 İktisadi İşletme veya Şirket Açma/Kapatma Bildirimi, işletmenin veya şirketin açılması ya da kapatılması üzerine bir ay içinde ilgili Vakıflar Bölge Müdürlüğüne gönderilir. Ticaret sicili, vergi ve faaliyet izinlerine ilişkin işlemler ayrıca tamamlanır.
Resmî kaynaklar
- Gelir İdaresi Başkanlığı — Dernek ve Vakıfların Vergilendirilmesi Rehberi Dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmelerin tanımı, devamlılık unsuru, mükellefiyet, defter, belge ve beyanname yükümlülükleri.
- Gelir İdaresi Başkanlığı — 5520 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu Dernek veya vakıflara ait ya da bağlı iktisadi işletmelerin kurumlar vergisi mükellefiyeti ve iktisadi işletme ölçütleri.
- Gelir İdaresi Başkanlığı — 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu İşe başlama, defter tutma, kayıt, belge düzenleme, saklama ve elektronik belge yükümlülükleri.
- Gelir İdaresi Başkanlığı — 3065 Sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu İktisadi işletmelerin mal teslimi ve hizmetlerinin KDV karşısındaki durumuna ilişkin hükümler.
- Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği — Ticaret Sicili Mevzuatı Ticaret Sicili Yönetmeliğinin dernek ve vakıflara ait ticari işletmelerin tescil belgelerini ve tescil edilecek hususları düzenleyen 52–60. maddeleri.
- Vakıflar Genel Müdürlüğü — Vakıf Mevzuatı ve Bildirim Formları Vakıflar Yönetmeliği ile Ek-6 İktisadi İşletme veya Şirket Açma/Kapatma Bildirimi.
- Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü — 5253 Sayılı Dernekler Kanunu Derneklerin amaç, faaliyet, gelir, defter, beyan ve denetim düzenine ilişkin temel hükümler.
